Savaşın ekonomik etkileri aslında cephelerin çok ötesine uzanıyor. Akaryakıttan gıdaya, üretim maliyetlerinden kamu bütçelerine kadar yayılan fiyat baskısı, özellikle gelişmekte olan ülkelerde hanelerin geçim kaynaklarını ve hükümetlerin sosyal destek kapasitesini zorluyor. UNDP’nin yeni değerlendirmesi, enerji krizinin aynı zamanda bir yoksulluk ve kalkınma krizine dönüşme riskini ortaya koyuyor.
Akaryakıt Fiyatları Yükselişte
UNDP’nin 130 ülkeyi kapsayan verilerine göre, Orta Doğu’daki çatışmaların başlamasından bu yana benzin fiyatları ortalama yüzde 26, dizel fiyatları ise yüzde 38 arttı. Haziran-eylül döneminde ülkelerin yaklaşık üçte ikisinde fiyat artışlarının hızlanması, krizin etkilerinin sürdüğünü gösteriyor.
Akaryakıt maliyetlerindeki yükseliş yalnızca ulaşım giderlerini artırmıyor. Tarımsal üretimden gıda taşımacılığına, sanayiden temel tüketim ürünlerine kadar uzanan maliyet zinciri, enerji fiyatlarındaki artışı hane bütçelerine taşıyor. Düşük gelirli aileler açısından bu durum, temel ihtiyaçlara ayrılan bütçenin daha da daralması anlamına geliyor.
130 Milyon Kişi Daha Yoksullaşabilir
UNDP’nin No Time to Recover: Compounding Crises, Depleted Fiscal Buffers and What It Means for Developing Economies başlıklı raporuna göre, enerji ve gıda fiyatlarındaki artışların tüketicilere tamamen yansıması halinde dünya genelinde 130 milyon kişi daha günlük 6,85 doların altında gelirle yaşamaya başlayabilir. Daha düşük gelir eşiklerinde de ciddi riskler bulunuyor: 121 milyon kişinin günlük 3,65 doların, 66 milyon kişinin ise 2,15 doların altına düşme riski var.
Bu rakamlar gerçekleşmiş yoksulluk artışlarını değil, fiyat şokunun yaratabileceği olası sonuçları gösteriyor. Hükümetlerin uyguladığı sübvansiyonlar, vergi indirimleri ve fiyat sınırlamaları, artışların bir bölümünün hanelere yansımasını şimdilik önlüyor. Ancak bu önlemlerin maliyeti yükseldikçe söz konusu korumanın sürdürülmesi de zorlaşıyor.
Fosil Yakıt Desteklerinin Faturası 1 Trilyon Doları Aşabilir
Hükümetler, enerji fiyatlarındaki yükselişi sınırlamak için fosil yakıt sübvansiyonlarına ve diğer destek mekanizmalarına başvuruyor. UNDP, doğrudan fosil yakıt sübvansiyonlarının küresel maliyetinin 2026’da 1 trilyon doları aşabileceği uyarısında bulunuyor. Artan borçlanma maliyetleri ve faiz ödemeleri ise özellikle gelişmekte olan ülkelerin bütçelerini daha da sıkıştırıyor.
UNDP’nin analizine göre gelişmekte olan ülkeler, kamu gelirlerinin ortalama yüzde 9,5’ini faiz ödemelerine ayırıyor. Bu oran son 25 yılın en yüksek seviyesinde. Borç yükü ağırlaştıkça sağlık, eğitim, sosyal koruma ve uzun vadeli kalkınma yatırımları için kullanılabilecek kaynaklar da daralıyor.
Gıda Krizini Derinleştirebilecek Bir Başka Risk
Enerji fiyatlarındaki artışa bir de iklim kaynaklı riskler ekleniyor. UNDP, güçlü bir El Niño olayının Afrika, Asya ve Latin Amerika’daki tarımsal üretim ve gıda sistemleri üzerinde yeni baskılar oluşturabileceğine dikkat çekiyor. Enerji, gübre ve taşımacılık maliyetlerinin yüksek seyrettiği bir dönemde yaşanabilecek üretim kayıpları, gıda fiyatlarını daha da yukarı çekebilir.
Kuruluş, hükümetlerin geniş kapsamlı ve herkese aynı şekilde uygulanan destekler yerine, geçici ve en kırılgan hanelere odaklanan programlara yönelmesini öneriyor. Ancak düşük gelirli ülkelerin bu politikaları uygulayabilmesi için daha uygun koşullu uluslararası finansmana erişimin de güçlendirilmesi gerekiyor.






