Düzenlemeyle birlikte piyasa işlemlerinin yürütülmesinde Enerji Piyasaları İşletme AŞ (EPİAŞ) görev alacak. İşletmelerin piyasa sistemine kaydolması, işlem hesaplarını oluşturması ve gerekli katılım anlaşmalarını tamamlaması gerekecek. Tahsisatların ihraç edilmesi, alım satım işlemleri, uzlaştırma ve ödeme süreçleri belirlenen sistemler üzerinden yürütülecek.
Birincil piyasada tahsisatlar ihale yoluyla satışa sunulurken, ikincil piyasada katılımcılar ellerindeki tahsisatları alıp satabilecek. Böylece emisyon tahsisatları, yalnızca düzenleyici kurumların dağıttığı haklar olmaktan çıkarak piyasa koşullarında işlem görebilen varlıklara dönüşecek. Bu yapı, emisyonlarını azaltmakta zorlanan işletmelerin tahsisat ihtiyacını karşılamasına; elinde ihtiyaç fazlası tahsisat bulunan işletmelerin ise bunları devretmesine imkân tanıyacak.
İlk Yıllarda Şirketleri Ne Bekliyor?
TR ETS’nin geçiş takvimi, şirketlerin yükümlülüklerini anlamak açısından kritik önem taşıyor. 2026 sistem yılında işletmelerin genel tahsisat teslim yükümlülüğü bulunmuyor; bu dönemde raporlama yükümlülüklerinin yerine getirilmesi gerekiyor.
2027 sistem yılı için kıyas yöntemine göre hesaplanan tahsisatların tamamının ücretsiz dağıtılması öngörülüyor. Ancak 2027 emisyonlarına ilişkin ilk tahsisat teslim yükümlülüğünün Kasım 2028’in son iş gününe kadar yerine getirilmesi gerekiyor. 2028’den itibaren ise Ulusal Tahsisat Planı ve Karbon Piyasası Kurulu kararları doğrultusunda belirlenen tahsisatların birincil piyasada ihale yoluyla satışa sunulması planlanıyor.
Bu takvim, şirketlerin önünde hazırlık için bir dönem bulunduğunu gösteriyor. Ancak ücretsiz tahsisat uygulaması, karbon maliyetinin bütün işletmeler için ortadan kalkacağı anlamına gelmiyor. İşletmelerin emisyon düzeyleri, kendilerine tahsis edilen miktarlar ve sonraki dönemlerde uygulanacak kurallar, ihtiyaç duyacakları ek tahsisatları ve bunların maliyetini belirleyecek.
Karbonun Fiyatı Belirleyici Olacak
Sistemin şirketler üzerindeki gerçek etkisi, yalnızca tahsisatların nasıl alınıp satılacağıyla değil, bunların hangi fiyatlardan işlem göreceğiyle de şekillenecek. Karbon fiyatı yükseldikçe emisyonlarını azaltmayan işletmelerin ek tahsisat edinme maliyeti artabilecek. Bu durum, enerji verimliliği, üretim teknolojileri ve düşük karbonlu yatırımlara ilişkin kararları etkileyebilecek.
Öte yandan ücretsiz tahsisatlar, piyasa istikrar mekanizmaları ve fiyat oluşumuna ilişkin uygulamalar sistemin etkisini belirleyecek. Karbon fiyatının şirketleri emisyon azaltımına yönlendirecek kadar güçlü olması ile sanayi üzerindeki maliyet baskısının yönetilmesi arasında nasıl bir denge kurulacağı da önemli olacak.
Asıl Değişim Emisyonların Maliyetinde
TR ETS’nin işleyiş kurallarının belirlenmesi, Türkiye’de karbonun ekonomik bir karşılık kazanması yönünde önemli bir adım. Ancak piyasanın kurulmasıyla emisyonların otomatik olarak azalacağını varsaymak mümkün değil. Sonucu; tahsisat üst sınırı, dağıtım yöntemi, karbon fiyatı ve işletmelerin bu maliyet karşısında alacağı kararlar belirleyecek.
Şirketler açısından yeni dönemin temel sorusu, karbon piyasasına nasıl kayıt olunacağından ibaret değil. Asıl mesele, emisyonları azaltmanın mı yoksa tahsisat satın almanın mı daha ekonomik olacağı. Sistemin iklim hedeflerine katkısı da bu tercihin nasıl şekilleneceğine bağlı olacak.
