Brezilya, Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı COP30'un ardından verdiği sözü yerine getirerek fosil yakıtlardan çıkış ve ormansızlaşmayla mücadele için iki ayrı yol haritası yayımladı. 3 Kasım'da açıklanan belgeler, COP30 Başkanlığı tarafından hazırlandı ve ülkelerin mevcut iklim taahhütlerini ulusal politikalara, yatırımlara ve ölçülebilir sonuçlara dönüştürmesini amaçlıyor.
Girişimin arkasında önemli bir gerçek bulunuyor: COP30'da fosil yakıtlardan çıkış konusunda küresel uzlaşma sağlanamamış, ormansızlaşmayı durdurmaya yönelik öneriler de nihai anlaşmaya dahil edilememişti. Brezilya, müzakere masasında çözülemeyen bu iki başlığı şimdi gönüllü yol haritaları üzerinden yeniden gündeme taşıyor.
COP30 Başkanlığına göre enerji sektörü küresel sera gazı emisyonlarının yaklaşık yüzde 75'inden, orman kaybı ise yüzde 11'inden sorumlu. Dolayısıyla iki yol haritası, iklim krizinin en büyük iki emisyon kaynağına odaklanıyor.
Fosil Yakıtlardan Çıkış İçin Ülkelere Özel Model
Fosil yakıtlardan uzaklaşmaya yönelik yol haritası, bütün ülkelerin aynı enerji dönüşümü modelini uygulayamayacağı kabulünden hareket ediyor. Petrol, doğal gaz ve kömür üretimine ekonomik açıdan bağımlı ülkelerle enerji ithalatçısı ülkelerin ihtiyaçları ve dönüşüm kapasiteleri birbirinden farklı.
Brezilya'nın önerdiği Belém Hazırlık Yaklaşımı (Belém Readiness Approach), ülkelerin dönüşüm kapasitesini üç temel başlıkta değerlendirmeyi öngörüyor: Enerji talebi, enerji arzı ve genel ekonomik yapı.
Enerji talebi kapsamında ulaşım, sanayi ve binalardaki tüketimin dönüşümü ele alınırken enerji arzında fosil yakıt üretiminin düşük emisyonlu enerji sistemlerine geçiş sürecinde nasıl yönetileceği değerlendiriliyor. Ekonomik başlık ise fosil yakıtlara mali bağımlılık, yatırımlar, sermaye maliyeti ve fiyat politikalarını kapsıyor.
Yol haritası, fosil yakıt üretimindeki azalmanın talepteki düşüşle uyumlu ilerlemesi ve yenilenebilir enerji kapasitesinin güvenilir, erişilebilir enerji arzını karşılayacak hızda genişlemesi gerektiğini vurguluyor.
Ülkelerin kendi koşullarına göre dönüşüm önceliklerini belirlemesi, ortak uluslararası eylem gündemi oluşturması ve 2033'e kadar işbirliğini sürdürmesi de öneriler arasında.
Ormanları Korumak İçin 2030 Hedefi
İkinci yol haritası, 2030'a kadar ormansızlaşmayı ve orman bozulmasını durdurmayı, ardından tersine çevirmeyi hedefliyor. Belge yalnızca tropikal ormanlara değil, ılıman ve boreal ormanlara, turbalıklara ve mangrov ekosistemlerine de odaklanıyor.
Öneriler beş temel alanda şekilleniyor: Ormanların korunması, sürdürülebilir orman yönetimi ve agroormancılık, orman bozulmasının önlenmesi, ormansızlaşmayla mücadele ve restorasyon çalışmaları.
Brezilya'nın yaklaşımında dikkat çeken noktalardan biri, orman kaybıyla orman bozulmasının birbirinden ayrı değerlendirilmesi. Çünkü bir ormanın tamamen yok olması kadar, ayakta kalmasına rağmen karbon depolama, su döngüsünü düzenleme ve biyolojik çeşitliliği destekleme kapasitesini kaybetmesi de iklim açısından ciddi sonuçlar doğuruyor.
Yol haritası ayrıca ormanların izlenmesi için veri sistemlerinin geliştirilmesini, teknik kapasitenin artırılmasını, sınır ötesi çevre suçlarıyla mücadeleyi ve ormansızlaşmadan arındırılmış üretimi teşvik eden ticaret politikalarını gündeme getiriyor.
Ormanları Korumak İçin Yıllık 300 Milyar Dolar Gerekiyor
Yol haritasının en dikkat çekici başlıklarından biri finansman açığı. Birleşmiş Milletler Çevre Programı'nın (UNEP) verilerine dayanan belgede, ormanların korunması ve sürdürülebilir yönetimi için yıllık finansman ihtiyacının 2023'teki 84,5 milyar dolardan 2030'a kadar 300 milyar doların üzerine çıkarılması gerektiği belirtiliyor.
Mevcut finansman araçlarının potansiyelinin altında çalıştığına dikkat çeken Brezilya, REDD+ mekanizmalarının ve Tropikal Ormanlar Sonsuza Dek Fonu (TFFF) gibi girişimlerin daha etkin kullanılmasını öneriyor.
Buradaki mesele yalnızca daha fazla kaynak yaratmak değil. Ormanlarını koruyan ülkelerin ve yerel toplulukların bu çabalarının ekonomik olarak ödüllendirilmesi, finansmana erişimin kolaylaştırılması ve kaynakların sahadaki koruma faaliyetlerine yönlendirilmesi gerekiyor.
COP31 İçin Uygulama Sınavı
Brezilya'nın hazırladığı iki yol haritası gönüllülük esasına dayanıyor. Belgeler Birleşmiş Milletler sistemi içinde müzakereye açılmış bağlayıcı anlaşmalar değil. Ülkelerin kendi koşullarına göre politika geliştirmelerine yardımcı olacak rehberler niteliği taşıyor.
Bu nedenle asıl belirleyici unsur, hükümetlerin önerileri ne ölçüde ulusal enerji, sanayi, tarım ve orman politikalarına aktaracağı olacak.
COP30 Başkanlığı, yol haritalarının COP31 sürecinde de uluslararası diyaloğun parçası olmasını istiyor. Antalya'daki zirve, geçen yıl Belém'de sonuçlandırılamayan başlıkların uygulama gündemine taşınması açısından yeni bir fırsat sunabilir.
Ancak yol haritaları tek başına fosil yakıt bağımlılığını sona erdirmeyecek veya orman kaybını durdurmayacak. Bunun için siyasi irade, uluslararası işbirliği, yeterli finansman ve ölçülebilir uygulama takvimleri gerekiyor.
