Bir ormanı korumak, bir sulak alanı yapılaşmadan kurtarmak, nesli tükenmekte olan bir tür için koruma alanı oluşturmak… Çevre politikalarının uzun yıllar boyunca temel refleksi buydu: Elde kalanı kaybetmemek. Bu refleks hâlâ önemli. Ancak artık tek başına yeterli olmadığı daha açık biçimde kabul ediliyor. Çünkü dünyanın pek çok bölgesinde sorun yalnızca doğanın tehdit altında olması değil; ekosistemlerin işlevlerini zaten büyük ölçüde kaybetmiş olması.
Orman var ama parçalanmış. Nehir akıyor ama doğal akışını kaybetmiş. Sulak alan duruyor ama su rejimi bozulmuş. Bir tür hayatta kalıyor ama yaşayabileceği habitat giderek küçülüyor. İşte ekosistem restorasyonu tam bu noktada devreye giriyor: Doğayı yalnızca korumak değil, bozulan sistemlerin yeniden çalışmasını sağlamak.
Koruma Yetmediğinde Restorasyon Başlıyor
Bu değişim artık yalnızca bilim insanlarının veya çevre kuruluşlarının gündeminde değil. Birleşmiş Milletler 2021–2030 dönemini Ekosistem Restorasyonu On Yılı ilan ederken, Avrupa Birliği de 2024'te Doğa Restorasyonu Yönetmeliği'ni kabul etti. Düzenleme, 2030'a kadar AB'nin kara ve deniz alanlarının en az yüzde 20'sinde restorasyon önlemleri uygulanmasını, 2050'ye kadar ise restorasyona ihtiyaç duyan ekosistemlerin tamamının iyileştirilmesini hedefliyor. Ormanlar, sulak alanlar ve nehirlerin yanı sıra tarım alanları, kentler ve tozlayıcı böceklerin yaşam alanları da bu kapsamın içinde.
Bunun nedeni yalnızca biyolojik çeşitlilik kaybı değil. Sağlıklı ekosistemler suyu düzenliyor, karbon tutuyor, sellerin etkisini azaltıyor, toprağı koruyor ve yerel ekonomileri destekliyor. Avrupa Komisyonu'nun hesaplamasına göre restorasyona yatırılan her 1 euro, ekosistem hizmetlerinin sağladığı faydalar sayesinde 4 ila 38 euro arasında ekonomik değer yaratabiliyor. Yani doğayı geri getirmek artık yalnızca çevresel bir tercih olarak görülmüyor. Ekonomik bir yatırım olarak da okunuyor.
Fakat restorasyonun en ilginç tarafı, doğaya sıfırdan yeni bir sistem kurmaya çalışmaması. Amaç çoğu zaman doğanın kendi işleyişini yeniden başlatmasına izin vermek.
Bir Vaşağı Kurtarmak, Ormanı da Kurtarmak Demek
İspanya'daki İber vaşağı bunun çarpıcı örneklerinden biri.
2002'de yalnızca 94 bireyin kaldığı tahmin edilen türün nüfusu 2025'te 2.663'e ulaştı. Bu, tek başına bir koruma programının sonucu değildi. Vaşağın avı olan yabani tavşanların popülasyonlarının yeniden oluşturulması, Akdeniz habitatlarının iyileştirilmesi ve birbirinden kopmuş yaşam alanlarının yeniden bağlanması da sürecin önemli parçalarıydı.
Buradaki ders basit ama önemli: Bir türü kurtarmak bazen o türü korumakla değil, onun yaşayabileceği dünyayı geri getirmekle mümkün.
Benzer yaklaşım nehirlerde, sulak alanlarda, ormanlarda ve kıyı ekosistemlerinde de görülüyor. Avrupa'da parçalanmış nehirlerin doğal akışını yeniden kurmak, sulak alanları canlandırmak, kentlerde ekolojik koridorlar oluşturmak ve farklı doğal alanları birbirine bağlamak artık restorasyon politikalarının parçası.
İspanya'nın Valladolid kentindeki bir projede örneğin 40 hektardan fazla alanın ekolojik koridor olarak yeniden düzenlenmesi, binlerce ağaç ve çalı dikilmesi ve yaban hayatının hareketini kolaylaştıracak geçişlerin oluşturulması planlanıyor. Başka projelerde ise nehir kıyılarındaki beton ve eski yapılar kaldırılarak su sistemlerinin doğal işleyişinin yeniden kurulması hedefleniyor.
Dünyanın başka bölgelerinde ölçek daha da büyüyor. Afrika'nın Sahel bölgesindeki Büyük Yeşil Duvar girişimi, bozulmuş arazileri restore ederek çölleşmeyle mücadele etmeyi, gıda güvenliğini güçlendirmeyi ve milyonlarca hektarlık alanı yeniden işlevsel hale getirmeyi hedefliyor. Orta Amerika'nın kurak koridorunda agroormancılık sistemleri toprağın verimliliğini ve tarımsal dayanıklılığı artırmak için kullanılırken, Endonezya'daki “Building with Nature” yaklaşımı mangrovları doğrudan dikmek yerine kıyı koşullarını değiştirerek ekosistemin kendi kendini yenilemesine alan açıyor.
Burada ortak fikir dikkat çekici: Doğayı yeniden tasarlamak değil, doğanın yeniden çalışabileceği koşulları oluşturmak.
Peki Geri Getirdiğimiz Şey Gerçekten Aynı Doğa mı?
İşte restorasyonun en zor sorusu burada başlıyor.
Bir ekosistemi yeniden kurmak, birkaç yıl içinde sonuç alınabilecek bir mühendislik projesi değil. Ormanların olgunlaşması, toprakların iyileşmesi, nehirlerin doğal dinamiklerine dönmesi veya türlerin yeniden dengeli popülasyonlar oluşturması onlarca yıl sürebiliyor. Kaynakta incelenen projelerin sonuçlarının da hâlâ geçici olduğu özellikle vurgulanıyor; restorasyonun gerçek başarısını görmek için süreklilik gerekiyor.
Üstelik “geri getirmek” ifadesi de dikkatle kullanılmalı. Dikilen binlerce ağaç, kendi başına bir ormanın geri döndüğü anlamına gelmiyor. Bir nehrin temizlenmesi, kaybolan doğal akışın otomatik olarak geri geldiği anlamına gelmiyor. Bir hayvan türünün sayısının artması da o ekosistemin eskisi gibi işlediğini kanıtlamıyor.
Restorasyonun gerçek ölçütü, doğanın yeniden kendi işlevlerini yerine getirip getiremediği.
Bu yüzden önümüzdeki dönem yalnızca kaç hektarın restore edildiğiyle değil; suyun nasıl aktığı, türlerin nasıl hareket ettiği, toprağın ne kadar sağlıklı olduğu, ekosistemlerin iklim değişikliğine ne kadar dayanıklı hale geldiği ve bütün bu sistemlerin zaman içinde kendi kendini sürdürebilip sürdüremediğiyle ölçülecek.
Çünkü doğayı bir kez daha “projelendirmek” ile doğanın yeniden kendi düzenini kurmasına izin vermek arasında büyük bir fark var.
Editörün Görüşü
Çevre politikalarının uzun süre temel cümlesi şuydu: “Bunu daha fazla bozmayalım.” Şimdi cümle değişiyor: “Bozduğumuzu nasıl düzeltebiliriz?”
Bu değişim umut verici. İber vaşağının geri dönüşü, nehirlerin yeniden doğal akışına kavuşturulması, sulak alanların canlandırılması ve bozulmuş tarım arazilerinin yeniden üretken hale getirilmesi doğanın tamamen çaresiz olmadığını gösteriyor.
Ama burada kendimizi fazla rahatlatmamak gerekiyor.
Çünkü restorasyon, insanlığın doğaya verdiği zararın bir tür “geri alma tuşu” değil. Her ekosistemin kaybı aynı şekilde telafi edilemiyor. Yok olmuş bir türü geri getirmek, kaybolmuş genetik çeşitliliği yeniden oluşturmak veya yüzyıllar içinde gelişmiş bir ekosistemi birkaç on yılda eski haline döndürmek her zaman mümkün değil.
Belki de restorasyonun en önemli mesajı şu: Doğa iyileşebilir. Ama bunun için önce ona zaman, alan ve doğru koşulları vermemiz gerekiyor.
Ve belki asıl sınavımız, doğayı ne kadar iyi restore edebildiğimiz değil.
Bir daha restore etmek zorunda kalmayacağımız kadar iyi korumayı ne zaman öğreneceğimiz.
