Plastik atığı yönetmenin bugüne kadar bildiğimiz yolları belli: Daha az üretmek, yeniden kullanmak, geri dönüştürmek ya da en sonunda çöpe göndermek. Japonya’daki bir araştırma ekibi ise denkleme başka bir ihtimal ekliyor: Kullanılmış plastik, tarlaya geri dönen bir girdiye dönüşebilir mi?
Chiba Üniversitesi, Tohoku Üniversitesi ve Tokyo Üniversitesi’nden araştırmacıların çalışması, glikozdan elde edilen bitki bazlı bir kimyasal olan izosorbit üzerine kurulu bir polimer sistemine dayanıyor. Araştırmacılar, plastik malzemenin kullanım sırasında geleneksel bir plastik gibi davranmasını, ancak kullanım ömrünün sonunda amonyakla kimyasal olarak parçalanarak gübre olarak kullanılabilecek bileşenlere ayrılmasını amaçlıyor.
Plastik Kullanımda, Gübre Sonrasında
Buradaki kritik ayrıntı şu: Geliştirilen malzeme biyobozunur bir plastik değil. Yani kullanım sırasında kendi kendine doğada çözünmesi beklenmiyor. “Plastikten gübreye” dönüşüm, ürünün kullanım ömrü tamamlandıktan sonra uygulanan amonoliz adı verilen kimyasal işlemle gerçekleşiyor. Bu işlem sonucunda üre, izosorbit ve başka bileşenlerden oluşan bir karışım elde ediliyor. Araştırmacılar, bu karışımın bitki gelişimi üzerindeki etkisini hem model bitki Arabidopsis thaliana üzerinde hem de gıda olarak tüketilen Japon hardal ıspanağı (komatsuna) üzerinde test etti. Komatsuna deneyinde, plastikten elde edilen bozunma ürünleriyle uygulama yapılan bitkilerin verimi, azot gübresi kullanılmayan gruba kıyasla belirgin biçimde yükseldi ve sonuçlar ticari üre gübresi kullanılan grupla karşılaştırılabilir çıktı.
Ama Henüz Market Poşeti Değil
Araştırmanın heyecan verici tarafı kadar önemli bir başka tarafı da sınırları. Çalışmada kullanılan polimer sisteminin mekanik özellikleri henüz yüksek dayanım gerektiren ürünler için yeterli değil. Araştırmacılar, geliştirilen malzemenin plastik poşet veya şeffaf ambalaj gibi bazı uygulamalar için uygun olduğunu, ancak raf ya da bisiklet parçası gibi daha yüksek dayanım isteyen ürünler için henüz yeterli olmadığını belirtiyor. Dahası, laboratuvar sonucunun gerçek dünyada sürdürülebilir bir sisteme dönüşmesi için henüz cevaplanması gereken sorular var. Araştırmacılar özellikle yaşam döngüsü analizi yapılması gerektiğini vurguluyor. Malzemenin üretiminde ne kadar su ve enerji kullanıldığı, sera gazı emisyonlarının geleneksel plastik ve gübrelerle karşılaştırıldığında nerede durduğu ve süreç sonrasında mikroplastik kirliliği yaratıp yaratmadığı henüz ortaya konmuş değil. Yani “plastik gübreye dönüşüyor” cümlesi kulağa döngüsel ekonominin kusursuz formülü gibi gelebilir. Fakat gerçek test, plastiğin ömrünün sonunda neye dönüştüğünden çok, baştan sona bütün sistemin ne kadar kaynak tükettiğinde yatıyor.
Atığın Tanımı Değişebilir
Araştırmanın asıl önemi belki de burada. Bugünkü plastik ekonomisinde malzemenin değeri çoğunlukla kullanım sırasında ölçülüyor. Kullanım bittiğinde ise atık haline geliyor. Bu çalışmada ise malzemenin tasarımı, daha en başından “sonra ne olacak?” sorusunu hesaba katıyor. Bu yaklaşım yaygınlaşırsa plastik tasarımında yeni bir kriter ortaya çıkabilir: Bir malzeme yalnızca ne kadar dayanıklı olduğu veya ne kadar kolay üretildiğiyle değil, kullanım ömrünü tamamladığında hangi faydalı girdiye dönüşebildiğiyle de değerlendirilebilir. Henüz ticari ölçekte uygulanabilir bir ürün değil. Ancak çalışma, döngüsel ekonominin yalnızca mevcut plastikleri daha iyi geri dönüştürmekten ibaret olmadığını hatırlatıyor.
Belki de asıl soru, atığı nasıl yöneteceğimizden önce şu olmalı: Neden atık olacak şekilde tasarlıyoruz?
Kaynak: Scientific Reports
