Avrupa Birliği’nin karbon politikası bir süredir yalnızca emisyon azaltım hedeflerinden ibaret değil. Artık sınırda da bir fiyat var. 1 Ocak 2026’da mali yükümlülük dönemine giren Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM/CBAM), AB dışından getirilen belirli çimento, demir-çelik, alüminyum, gübre, elektrik ve hidrojen ürünlerinin üretimindeki gömülü karbon için maliyet yaratıyor.
Şimdi Brüksel’de tartışılan konu, bu mekanizmanın ne kadar sert uygulanacağı.
Avrupa Parlamentosu 15 Eylül’de, olağanüstü koşullarda SKDM’nin geçici olarak askıya alınmasına olanak verecek “acil durum freni” maddesini kaldırma yönünde oy kullandı. Avrupa Parlamentosu’nun yaklaşımında, fiyatların yükselmesi halinde karbon maliyetini ortadan kaldırmak yerine SKDM gelirlerinin bundan etkilenen sektörleri desteklemek için kullanılması öne çıkıyor. Ancak dosya henüz kapanmış değil. AB üyesi ülkeler, fiyatın altı ay içinde yüzde 50’den fazla yükselmesi gibi belirli koşullarda frene basılabilmesini istiyor. Bundan sonraki süreç, Parlamento ile Konsey arasında yapılacak müzakerelerle şekillenecek.
Karbon Vergisinden Çok Daha Fazlası
Buradaki tartışmayı yalnızca “vergi geldi, fiyat artacak mı?” sorusuna indirgemek kolay. Asıl mesele, Avrupa’nın sanayi politikasının karbon üzerinden yeniden kurulması. SKDM’nin temel mantığı şu: AB’deki üretici, emisyonu için Avrupa Emisyon Ticaret Sistemi kapsamında bir karbon maliyeti ödüyorsa, AB dışından gelen ve benzer ürünü daha düşük karbon maliyetiyle üreten rakibinin de sınırda buna karşılık gelen bir bedelle karşılaşması gerekiyor. Böylece üretimin daha gevşek iklim kurallarına sahip ülkelere kayması anlamına gelen karbon kaçağının önüne geçilmesi hedefleniyor.
Fakat sistemin ikinci bir sonucu daha var: karbon artık ticari rekabetin ölçülerinden biri haline geliyor.
Bu nedenle Avrupa Parlamentosu’nun freni kaldırma yaklaşımı, AB’nin iklim politikasında geri adım attığı anlamına gelmiyor. Tam tersine, Parlamento mekanizmayı korurken fiyat şoklarının etkisini başka bir araçla yönetmeyi öneriyor. Aynı oylamada SKDM’nin kapsamının genişletilmesi ve bazı alüminyum ithalatlarındaki boşlukların kapatılması da desteklendi. Parlamento, beş ton gibi daha düşük miktarlardaki alüminyum sevkiyatlarının kapsama alınmasını ve tüketici sonrası alüminyum hurdasının da mekanizmaya dahil edilmesini istedi.
Türkiye için Mesele Daha Somut
Türkiye açısından bu gelişmenin önemi teorik değil. Ticaret Bakanlığı’nın verilerine göre SKDM’nin mali yükümlülük dönemi 1 Ocak 2026’da başladı. AB’ye yapılan belirli ürün ithalatlarında karbon maliyetinin hesaplanması ve sertifika yükümlülüğü artık sistemin parçası. 2026 ithalatlarına ilişkin ilk beyanların ise 30 Eylül 2027’ye kadar verilmesi gerekiyor. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın 2026 değerlendirmesine göre SKDM kapsamındaki altı ürün grubunun Türkiye’nin AB’ye ihracatındaki payı 2025’te yüzde 10,1’e ulaştı; 2021-2025 ortalaması ise yüzde 11,1 oldu. Üstelik mesele yalnızca doğrudan SKDM kapsamındaki ihracatçılarla sınırlı değil. Bu ürünleri girdi olarak kullanan sektörler de karbon maliyetindeki değişimlerden dolaylı olarak etkilenebilir. Dolayısıyla Türkiye’de ihracatçı açısından soru artık yalnızca “ürünü kaç euroya satıyorum?” değil. O ürünü üretirken ne kadar karbon çıkarıyorum, bunu nasıl hesaplıyorum ve bu hesabı doğrulayabiliyor muyum?
Nitekim Ticaret Bakanlığı, Ağustos ayında SKDM’nin kesin uygulama dönemine ilişkin gerçek emisyon değerlerinin hesaplanması, emisyonların izlenmesi ve doğrulanması konusunda ayrıntılı rehberler yayımladı. Bu da karbon verisinin artık sürdürülebilirlik raporlarının arka sayfalarında kalan bir gösterge olmaktan çıkıp ticari operasyonun parçasına dönüştüğünü gösteriyor.
AB’nin Yeni Mesajı: Karbonun Fiyatı Var
SKDM’deki son tartışmanın belki de en önemli tarafı burada. Avrupa Parlamentosu bir yandan acil durum frenini kaldırmayı tartışırken diğer yandan mekanizmayı yeni ürünlere doğru genişletiyor. Parlamento ile üye ülkeler arasındaki müzakerelerde kapsam, istisnalar, fiyat şokları ve sektörlere aktarılacak desteklerin nasıl tasarlanacağı yeniden ele alınacak. Yani Avrupa’nın verdiği mesaj, “karbon maliyetini kaldıracağız” değil. Daha çok şu: Karbonun fiyatını koruyacağız, ancak bu fiyatın sanayi ve tüketici üzerindeki etkisini başka araçlarla yönetmeye çalışacağız. Bu ayrım aslında bizim için de önemli. Çünkü Avrupa pazarına ihracat yapan bir şirket açısından karbon maliyeti artık gelecekte ortaya çıkabilecek bir risk değil; 2026 itibarıyla işin içine girmiş bir değişken. Ve bundan sonra rekabet yalnızca daha ucuz üretmekle ilgili olmayabilir. Daha düşük karbonla üretebilmek de bir maliyet avantajına dönüşebilir.
