İklim politikalarının yıllardır tekrarlanan bir hedefi var: Fosil yakıtlardan uzaklaşmak, temiz enerjiye geçmek ve ekonomileri düşük karbonlu bir yapıya dönüştürmek. Peki bu dönüşümün bedelini kim ödeyecek? Kömür madenlerinin kapandığı bir bölgede işini kaybeden işçi, fosil yakıta bağımlı bir ekonomide ayakta kalmaya çalışan küçük işletme ya da iklim değişikliğinin etkileriyle mücadele ederken üretim biçimini değiştirmek zorunda kalan çiftçi bu hikâyenin neresinde?

İşte adil geçiş (Just Transition) kavramı tam da bu soruların ortasında duruyor. İklim politikalarının yalnızca çevresel sonuçlarını değil, ekonomik ve toplumsal etkilerini de hesaba katmayı gerektiriyor. Başka bir ifadeyle, karbon emisyonlarını azaltırken geçim kaynaklarını, çalışanların haklarını ve toplulukların geleceğini gözden çıkarmamak gerekiyor.

Ancak iklim diplomasisinde yıllardır kullanılan bu kavram, artık yeni bir aşamaya geçmeye hazırlanıyor. Brezilya'nın Belém kentinde düzenlenen COP30'da üzerinde uzlaşılan Belém-Antalya Mekanizması (BAM), adil geçişi uluslararası iklim gündeminde daha somut bir uygulama alanına taşımayı amaçlıyor.

Adil geçiş neden yeni bir mekanizmaya ihtiyaç duydu?

Adil geçiş fikrinin geçmişi bugünkü COP süreçlerinden çok daha eski. 1980'lerde ABD'deki işçi sendikaları ile çevresel adalet hareketlerinin ortak mücadelesinden doğan kavram, zamanla uluslararası iklim politikalarının da parçası hâline geldi. 2015 Paris Anlaşması'nda çalışanların haklarına, insana yakışır işlere ve nitelikli istihdama yapılan vurgu, bu yaklaşımın küresel ölçekte kabul görmesi açısından önemli bir eşikti.

COP27'de Adil Geçiş Çalışma Programı'nın (JTWP) oluşturulmasıyla konu müzakere masasında daha kurumsal bir yer edindi. Ancak yılda iki diyalog toplantısı ve bir bakanlar toplantısı üzerinden ilerleyen sürecin, sahadaki uygulama ihtiyaçlarını karşılamakta yetersiz kaldığı yönünde eleştiriler yükseldi.

Sendikalar, sivil toplum kuruluşları, kadın örgütleri, gençlik hareketleri ve yerli topluluklar daha fazlasını istedi: Yalnızca geçişin nasıl olması gerektiğinin konuşulduğu bir platform değil, ülkelerin ve toplulukların bu dönüşümü gerçekleştirebilmesine yardımcı olacak bir yapı.

Belém-Antalya Mekanizması fikri de bu ihtiyacın sonucunda şekillendi. COP30'da yeni bir mekanizma kurulması konusunda uzlaşmaya varıldı ve ayrıntıların geliştirilmesi COP31'e bırakıldı. Dolayısıyla bugün tartışılan mesele, adil geçişin gerekli olup olmadığı değil, bu hedefin nasıl uygulanacağı.

Yeni mekanizma ne yapacak?

Belém-Antalya Mekanizması'nın temel iddiası, birbirinden kopuk ilerleyen adil geçiş çalışmalarını ortak bir çatı altında buluşturmak. Teknik bilgiye erişim, ülkeler arası iş birliği, kapasite geliştirme ve finansman olanaklarının koordinasyonu, mekanizmanın öne çıkan işlevleri arasında.

Sivil toplum kuruluşlarının önerileri, yapının üç temel bileşen üzerinden şekillenebileceğine işaret ediyor: Yönlendirme ve koordinasyon, bilgi üretimi ve paylaşımı, uygulamaya yönelik destek.

Böyle bir yapı hayata geçirilirse, dönüşüm planı hazırlayan bir ülkenin ihtiyaç duyduğu teknik uzmanlığa erişmesi, yerel toplulukların deneyimlerinin politika süreçlerine taşınması ve farklı ülkelerdeki uygulamaların birbirinden öğrenmesi kolaylaşabilir.

Fakat burada önemli bir ayrıntı var: Mekanizmanın yeni bir iklim fonu olarak tasarlanması beklenmiyor. Daha çok mevcut finansman kanallarını, teknik destek olanaklarını ve uluslararası iş birliklerini bir araya getiren bir koordinasyon merkezi olması öngörülüyor.

Bu yaklaşım kulağa verimli geliyor. Ancak mevcut kaynakları bir araya getirmek, ihtiyaç duyulan yeni kaynakların yaratılmasıyla aynı şey değil.

Asıl düğüm: Finansman

Belém-Antalya Mekanizması'nın geleceğini belirleyecek en önemli başlıklardan biri finansman. Gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler arasında mekanizmanın kapsamı, yetkileri ve kaynakları konusunda görüş ayrılıkları bulunuyor.

Gelişmiş ülkeler, yeni yapının mevcut uluslararası mekanizmaların çalışmalarını tekrarlamaması ve ilave mali yük oluşturmaması gerektiğini savunuyor. Gelişmekte olan ülkeler ise teknik destek ve uluslararası iş birliğinin yanında, dönüşümün gerçekleşmesini sağlayacak finansman olanaklarının da güvence altına alınmasını istiyor.

Bu ayrım, iklim müzakerelerinin en temel sorunlarından birini yeniden gündeme getiriyor: İklim değişikliğine karşı mücadelede sorumluluk ile finansman yükü nasıl paylaşılacak?

Düşük karbonlu bir ekonomiye geçiş için yeni teknolojiler, altyapı yatırımları ve çalışanların yeniden eğitilmesi gerekiyor. Kömürden çıkış kararı almak başka, kömür ekonomisine bağımlı bir bölgede insanlara yeni iş olanakları yaratmak başka. Bir çiftçiye sürdürülebilir üretim yapmasını söylemek kolay; bunun için gerekli finansmana, teknolojiye ve pazara erişimini sağlamak ise çok daha zor.

Üstelik adil geçiş yalnızca enerji sektörünü ilgilendirmiyor. Tarım, ağır sanayi, ulaşım ve diğer emisyon yoğun sektörler de bu dönüşümün parçası. Dolayısıyla mekanizmanın başarısı, farklı sektörlerin ve toplulukların ihtiyaçlarını ne ölçüde dikkate alacağıyla da yakından ilişkili.

Antalya'da karar verilecek, peki uygulama başlayacak mı?

COP31'de müzakerecilerin önündeki görev, Belém'de üzerinde uzlaşılan mekanizmanın çalışma biçimini, yönetim yapısını ve işlevlerini netleştirmek. Bunun yanında mevcut Adil Geçiş Çalışma Programı'nın ilk değerlendirmesi de yapılacak.

Uluslararası sendikalar ve sivil toplum kuruluşları, mekanizmanın Birleşmiş Milletler iklim sistemi içinde kalıcı bir kurumsal statü kazanmasını, kapsayıcı bir yönetim yapısıyla çalışmasını ve 2027 itibarıyla faaliyete geçmesini talep ediyor. Ancak bunlar henüz üzerinde uzlaşılmış uygulama kararları değil, müzakere masasına taşınan beklentiler.

Bir başka kritik mesele de karar süreçlerine kimlerin katılacağı. Adil geçişin geleceği yalnızca hükümetler ve uluslararası kuruluşlar tarafından belirlenirse, dönüşümden doğrudan etkilenen çalışanların, kadınların, gençlerin, yerli halkların ve yerel toplulukların ihtiyaçları ne ölçüde temsil edilecek?

Çünkü adalet, yalnızca kaynakların nasıl dağıtıldığıyla değil, kararların kimler tarafından alındığıyla da ilgili.

Yeşil dönüşümün görünmeyen maliyeti

İklim politikalarında başarı çoğunlukla azaltılan emisyonlar, kurulan yenilenebilir enerji kapasitesi veya mobilize edilen yatırım miktarı üzerinden ölçülüyor. Oysa bir dönüşümün gerçekten başarılı olup olmadığını anlamak için başka göstergelere de bakmak gerekiyor: Kaç kişi yeni ve nitelikli işlere erişti? Kapatılan tesislerin bulunduğu bölgelerde ekonomik hayat nasıl değişti? Küçük üreticiler dönüşüme katılabildi mi? Kadınlar ve kırılgan topluluklar bu süreçte nasıl desteklendi?

Belém-Antalya Mekanizması'nın önemi de burada yatıyor. İklim dönüşümünü yalnızca teknolojik ve finansal bir mesele olmaktan çıkarıp toplumsal bir dönüşüm olarak ele alma potansiyeli taşıyor.

Ancak potansiyel ile sonuç arasındaki mesafe hâlâ açık. Yeni bir mekanizma kurmak, kendi başına yeni istihdam yaratmayacak, kapanan bir fabrikanın çalışanlarına güvence sağlamayacak veya dönüşüm için finansman bekleyen ülkelere kaynak aktarmayacak.

Bunlar için siyasi irade, somut finansman taahhütleri, hesap verebilirlik ve sahada uygulanabilir politikalar gerekiyor.

COP31'in Antalya'da vereceği asıl sınav da bu olacak: Dünya, yeşil dönüşümün hızını konuşurken bu dönüşümün yükünü taşıyan insanları ne kadar hesaba katacak?