Bir kenti terk etmek için savaş çıkması gerekmiyor. Bazen su azalıyor. Bazen her yaz biraz daha uzun süren sıcak hava dalgaları geliyor. Bazen orman yangını yerleşimlerin sınırına dayanıyor. Bazen de deniz, yıllardır kıyısında yaşayan insanların evine doğru birkaç santimetre daha ilerliyor.

İklim krizi, “ev” dediğimiz şeyi sessizce yeniden tanımlıyor.

Dünyanın farklı bölgelerinde bu süreç çoktan başladı. Dünya Bankası’nın Groundswell çalışması, iklim değişikliğinin 2050’ye kadar 216 milyon kişiyi kendi ülkeleri içinde yer değiştirmeye zorlayabileceğini öngörüyor. Bu insanların başka ülkelere gitmesi gerekmiyor; aynı ülke içinde daha yaşanabilir bölgelere taşınmaları yeterli. Türkiye açısından rakamın kendisinden çok, bu hareketliliğin kentleri nasıl değiştireceği önemli.

Önce su gider, sonra insanlar

Türkiye’de iklim göçü deyince akla henüz büyük kitlesel hareketler gelmeyebilir. Fakat iklimin yerleşim kararlarını değiştiren etkileri çoktan hayatımızda. Kuraklık yalnızca tarladaki ürünü azaltmıyor. Su kaynakları üzerindeki baskıyı artırıyor, tarımsal üretimin geleceğini belirsizleştiriyor ve geçimini topraktan sağlayan insanların başka yerlerde yaşam aramasına neden olabilecek bir zincirin ilk halkasını oluşturuyor. 2026 yazında yayımlanan güncel değerlendirmeler de Akdeniz Havzası ve Türkiye'nin kuraklık, su kıtlığı ve tarımsal üretim açısından artan risklerle karşı karşıya olduğunu ortaya koyuyor. Yani iklim göçü, bir sabah valizini alıp başka bir şehre taşınmak kadar basit değil. Önce geçim zorlaşıyor. Sonra yaşam maliyeti artıyor. Sonra şehir değişiyor.

Peki şehirler hazır mı?

Asıl mesele burada. İklim nedeniyle bazı bölgelerden insanların ayrılması, başka bölgelerin de onları karşılaması anlamına geliyor. Bu da konut, ulaşım, su, kanalizasyon, sağlık ve eğitim altyapısına yeni bir yük getiriyor. Bugün bir kentin iklim planına baktığımızda çoğunlukla yağmur suyu yönetimi, yeşil alan, enerji verimliliği veya sıcaklık artışına karşı önlemler konuşuluyor. Bunlar gerekli. Ama bir soru daha eklemek gerekiyor:

Ya insanlar gelirse?

Çünkü iklim riski yalnızca insanları bazı yerlerden uzaklaştırmayacak. Aynı zamanda başka kentleri daha cazip hale getirecek. Bu da Türkiye’de özellikle büyükşehirler için yeni bir planlama meselesi yaratabilir. Su stresi yaşayan bir bölgeden ayrılan insanların nereye gideceği, gidecekleri kentlerin onları hangi altyapıyla karşılayacağı ve bu hareketliliğin konut fiyatlarından kamu hizmetlerine kadar ne yaratacağı bugünden düşünülmek zorunda. Dünya Bankası da iklim göçünün etkilerinin yalnızca göç veren bölgelerde değil, göç alan bölgelerde de ortaya çıkacağını ve iklim kaynaklı göç noktalarının 2030 gibi erken bir tarihte belirginleşebileceğini belirtiyor.

“İklim mültecisi” demek yetiyor mu?

Burada hukukun da yetişmesi gereken bir yer var. İklim nedeniyle yaşadığı yeri terk eden herkes uluslararası hukuk açısından otomatik olarak “mülteci” kabul edilmiyor. 1951 tarihli Mülteci Sözleşmesi'nin oluşturduğu sistem, iklim kaynaklı yerinden edilmeyi bugünkü anlamıyla kapsamıyor. Üstelik iklim kaynaklı yerinden edilmenin önemli bir farkı var. Bir savaş bittiğinde eve dönme ihtimali olabilir. Ama kuruyan bir gölün, sürekli taşan bir kıyının ya da tekrar tekrar yanan bir bölgenin eski haline dönmesi garanti değil. Dolayısıyla mesele yalnızca insanları nereye yerleştireceğimiz değil. Onların evlerini neden kaybettiğimizi de konuşmamız gerekiyor.

Türkiye'nin kent hikâyesi değişebilir

Türkiye zaten hızlı kentleşme, konut baskısı ve bölgesel eşitsizliklerle uğraşıyor. İklim değişikliği bunların üzerine yeni bir katman ekliyor. Dünya Bankası'nın 2026'da Türkiye için desteklediği yeni kentsel altyapı projesinin Antalya ve Konya gibi hızlı büyüyen kentlerde dayanıklı altyapı, temiz su, sanitasyon, enerji verimliliği ve iklim risklerine karşı dayanıklılığı birlikte ele alması da bu dönüşümün artık kent politikalarının merkezine girdiğini gösteriyor. Yani geleceğin kent planı yalnızca “kaç kişi yaşayacak?” sorusuna cevap veremeyecek. “Kimler gelecek, neden gelecek ve bu şehir onları kaldırabilecek mi?” sorularına da cevap vermesi gerekecek.

Editörün Görüşü

Bence iklim krizini konuşurken hâlâ biraz fazla uzaktan bakıyoruz. Dere yatağına ev yapılıyor, orman yanıyor, barajdaki su azalıyor, sıcaklık rekor kırıyor ve bunların her birini ayrı bir haber olarak tüketiyoruz. Oysa bunların hepsi aynı hikâyenin parçaları olabilir. Bir yer yaşanabilirliğini kaybettiğinde, insan da yer değiştiriyor. Ve bu, Türkiye için uzak bir gelecek senaryosu değil. Kuraklık, su stresi, yangınlar ve aşırı hava olayları kentlerin geleceğini bugünden değiştirmeye başladı. Belki de bundan sonra şehir planlamasında “iklim dirençli kent” demek yetmeyecek. Çünkü mesele yalnızca kenti iklime hazırlamak değil. İklimin değiştirdiği insan hareketliliğine de kenti hazırlamak.

Söyler misiniz, yarın yaşadığımız yerde kalamazsak, hangi şehir bizi bekliyor?