Güneş enerjisi santralleri söz konusu olduğunda tartışma genellikle üretilen elektrik miktarı, kurulum maliyeti ve karbon emisyonlarının azaltılması etrafında dönüyor. Oysa büyük ölçekli güneş yatırımlarının bir başka önemli boyutu daha var: Arazi kullanımı ve biyolojik çeşitlilik üzerindeki etkileri.

Japonya'da gerçekleştirilen yeni bir araştırma, bu ilişkinin her zaman bir tercih yapmak zorunda olduğumuz anlamına gelmediğini ortaya koyuyor. Gifu eyaletinin Gujo kentinde, eski bir golf sahası üzerine kurulan güneş enerjisi santralinde panellerin altında gelişen bitki topluluklarının çeşitliliği, açık çayırlık alanlarla benzer seviyeye ulaştı.

Tokyo Metropolitan Üniversitesi araştırmacıları Miharu Nakatani, Akira Noda ve Takeshi Osawa tarafından yürütülen çalışma, güneş enerjisi tesislerinin doğru arazi koşulları ve sınırlı bakım uygulamalarıyla yarı doğal yaşam alanlarına dönüşebileceğine işaret ediyor.

169 Hektarlık Santralde 211 Bitki Türü

Pacifico Energy tarafından işletilen 55 MW kapasiteli Minami Güneş Enerjisi Santrali, 2019 yılından bu yana faaliyet gösteriyor. Toplam 169 hektarlık alana yayılan tesis, çevresindeki ormanlık alanlarla iç içe geçmiş bir arazi yapısına sahip.

Araştırmacılar, 2024 yılında gerçekleştirdikleri saha çalışmalarında 60 farklı örnekleme noktasını inceledi. Panellerin altı, panel sıraları arasındaki alanlar, açık çayırlıklar ve orman kenarları karşılaştırıldı.

Araştırma sonucunda 54 familyaya ait 211 bitki türü kaydedildi. Daha dikkat çekici bulgu ise panellerin altındaki bitki çeşitliliğinin açık çayırlık alanlardan istatistiksel olarak anlamlı bir farklılık göstermemesiydi.

Üstelik bitki türlerinin dağılımı da ilginç bir tablo ortaya koydu. Panellerin altında eğrelti otları gibi gölgeye dayanıklı orman bitkileri yaygınlaşırken açık alanlarda hızlı büyüyen uzun boylu ot türleri baskın hale geldi. Araştırmanın bütün örnekleme alanlarında yerli türler, yabancı türlere kıyasla daha geniş bir alanı kapladı.

Güneş Panelleri Bir Yaşam Alanına Dönüşebilir mi?

Araştırmanın dikkat çekici yanı, bitki çeşitliliğinin özel bir ekolojik restorasyon programıyla oluşturulmamış olması.

Santralde operasyon öncesinde açıkta kalan topraklara ticari bir tohum karışımı ekilmiş olsa da tesisin sonraki yönetimi büyük ölçüde yılda iki kez biçimle sınırlı kaldı. Herbisit kullanılmadan ve düzenli tohum takviyesi yapılmadan gelişen bitki toplulukları, araştırmacıların pasif ekovoltaik olarak adlandırdığı yaklaşımın temelini oluşturuyor.

Bu modelde güneş panellerinin yarattığı gölge, bitki topluluklarının gelişimini etkileyen bir unsur olarak çalışıyor. Güneşi seven çayır türleri yerine gölgeye dayanıklı orman bitkileri için uygun mikrohabitatlar oluşuyor.

Bir diğer belirleyici faktör ise santralin konumu. Tesisin karmaşık arazi yapısı sayesinde hiçbir nokta çevredeki ormanlardan yaklaşık 200 metreden daha uzakta bulunmuyor. Böylece bitki tohumlarının ormanlık alanlardan santralin içine taşınması mümkün oluyor.

Araştırmacılara göre bu koşullar, güneş enerjisi tesislerinin yalnızca elektrik üreten altyapılar değil, uygun koşullarda bölgesel ekosistemlere katkı sunan yarı doğal habitatlar olabileceğini gösteriyor.

Her Güneş Santrali İçin Geçerli Değil

Ancak araştırmanın sonuçlarını bütün güneş enerjisi yatırımlarına genellemek doğru olmaz.

Çalışmanın başarısında çevredeki ormanlardan gelen tohum kaynağı ve arazinin fiziksel yapısı belirleyici. Araştırmacılar, tesisin merkezinin çevresindeki doğal alanlardan bir kilometreden daha uzakta kalması durumunda tohum taşınımının sınırlanabileceğine dikkat çekiyor.

Üstelik çalışma yalnızca tek bir santralde ve bir yıllık saha gözlemleriyle gerçekleştirildi. Gölge, nem ve toprak koşulları doğrudan ölçülmedi. Bu nedenle modelin farklı iklimlerde, arazi tiplerinde ve santral tasarımlarında nasıl sonuç vereceğini anlamak için daha kapsamlı araştırmalara ihtiyaç var.

Araştırmacılar ayrıca güneş enerjisi yatırımlarının nadir türlere ev sahipliği yapan veya güneş ışığına bağımlı doğal çayırların yerine geçmesi durumunda ekolojik fayda iddialarının yanıltıcı olabileceği uyarısında bulunuyor.

Buradaki ayrım önemli: Bir güneş enerjisi santralinin altında bitki yetişmesi, o alanın ekolojik açıdan mutlaka kazanç sağladığı anlamına gelmiyor. Yatırım öncesindeki doğal yaşam alanının niteliği de değerlendirilmek zorunda.

Enerji Dönüşümünde Araziyi Nasıl Kullanıyoruz?

Japonya'daki araştırma, yenilenebilir enerji yatırımlarının arazi üzerindeki etkilerinin daha dikkatli değerlendirilmesi gereken bir dönemde yayımlandı. Ülkede güneş enerjisi tesislerinin ormanlık alanlara yayılması, arazi dönüşümü ve ekosistem kaybı tartışmalarını beraberinde getiriyor.

Japonya'nın güneş enerjisi politikalarında arazi kullanımına ilişkin kısıtlamaları artırması da bu tartışmanın bir sonucu. Çünkü fosil yakıtlardan uzaklaşırken yeni enerji altyapısının doğal yaşam alanları üzerindeki baskısını görmezden gelmek, iklim politikalarının kendi içinde yeni sorunlar yaratmasına neden olabilir.

Gifu'daki çalışma, bu açıdan önemli bir örnek sunuyor: Güneş enerjisi yatırımlarının doğayla ilişkisi yalnızca kurulum yapılan arazinin ne kadarının kaplandığıyla değil, tesisin nasıl tasarlandığı ve işletildiğiyle de ilgili.

Enerji dönüşümünün başarısı yalnızca kaç megavatlık kurulu güce ulaşıldığıyla ölçülemez. Bu dönüşümün toprak, su, bitki örtüsü ve doğal yaşam üzerindeki etkileri de aynı hesabın içinde yer almalı.