İklim krizinin yol açtığı yıkım büyürken, uluslararası finansman mekanizmalarının felaketlerden etkilenen ülkelere ne kadar hızlı ulaşabildiği de sınanıyor. Nepal’de ağustos ayında yaşanan sel, binlerce insanın hayatını etkiledi; evler, köprüler, yollar ve enerji altyapısı ağır hasar gördü. Ülkenin başvurduğu BM Kayıp ve Zarar Fonu ise bugüne kadar belirli bir felakete yanıt olarak kaynak ayırmamıştı. Şimdi gündemdeki 20 milyon dolarlık teklif, yalnızca Nepal’in acil ihtiyaçları açısından değil, fonun gelecekteki afetlere nasıl yanıt vereceği bakımından da önem taşıyor.
Fon İlk Kez Bir Felakete Özel Kaynak Ayırabilir
Kayıp ve Zarar Fonu’nun yönetim kurulunda 22 Ekim’de görüşülmesi beklenen taslak karar, Nepal için 20 milyon doların geçici olarak ayrılmasını öngörüyor. Teklif kabul edilirse Nepal hükümetinden paranın nasıl kullanılacağını açıklayan bir proje önerisi sunması istenecek. Fon yönetimi, bu öneriyi daha sonraki olağan toplantılarından birinde değerlendirerek nihai finansman kararını verecek. Dolayısıyla söz konusu tutar henüz kesinleşmiş ve ödenmiş bir yardım değil; fonun yönetim kurulunun kararına bağlı bir kaynak tahsisi önerisi.
Taslağın bir diğer önemi, fonun mevcut başvuru takviminin dışına çıkarak bir felaketin ardından kaynak sağlama olasılığını sınaması. Bugüne kadar başvurular, COP30’da Kasım 2025’te açılan çağrı üzerinden alınmıştı. Yeni yaklaşım, ülkelerin bir sonraki başvuru dönemini beklemeden acil finansman talep edebilmesinin önünü açabilir. Ancak bunun kalıcı bir mekanizmaya dönüşüp dönüşmeyeceği henüz belli değil.
20 Milyon Dolar, Maliyetin Çok Küçük Bir Bölümü
Nepal’in karşı karşıya olduğu mali tablo, önerilen desteğin sınırlarını gösteriyor. Ülke yönetimi, toparlanma ve yeniden inşa maliyetini yaklaşık 4,8 milyar dolar olarak hesaplıyor. Bu ölçekte bir ihtiyaç karşısında 20 milyon dolar, altyapının yeniden kurulması ve yaşamın normale dönmesi için gereken kaynağın yalnızca küçük bir bölümünü karşılayabilir. Nepal’in iklim müzakerecileri de bu tutarı kapsamlı yeniden inşa için yeterli olmaktan çok, hızlı müdahale açısından sembolik bir adım olarak değerlendiriyor.
Fonun kendi kaynakları da sınırlı. Hâlihazırda değerlendirilmekte olan yaklaşık 180 başvurunun toplam maliyeti 2,8 milyar dolar civarında; buna karşılık fonun dağıtım için ayırabildiği kaynak yaklaşık 350 milyon dolar. BM Genel Sekreteri António Guterres de fonun mevcut büyüklüğünü sert sözlerle eleştirmişti. Bu dengesizlik, iklim felaketlerinden etkilenen ülkelerin ihtiyaçları ile uluslararası desteğin kapasitesi arasındaki açığı gözler önüne seriyor.
Acil Durumda Bekleme Süresi Tartışması
Nepal’in başvurusu, fonun yalnızca ne kadar kaynak dağıtabileceği değil, bunu ne kadar hızlı yapabileceği sorusunu da gündeme taşıdı. Ülkenin yetkilileri felaketin ardından acil destek çağrısı yaptı; gelişmekte olan ülkelerden bazı fon kurulu üyeleri de olağanüstü toplantı düzenlenmesi için girişimde bulundu. Ancak toplantının 22 Ekim’e alınması için haftalar geçmesi, afet sonrasında hızlı finansman sağlanmasının önündeki bürokratik engelleri ortaya çıkardı. İklim savunucuları, bir sonraki felaketin ardından benzer bir sürecin yeniden yaşanmaması için kalıcı ve hızlı işleyen bir başvuru yolu oluşturulmasını istiyor.
Kayıp ve Zarar Fonu, 2022’de COP27’de kurulması kararlaştırılan ve 2023’te işlerlik kazanan bir mekanizma. Amacı, iklim değişikliğinin etkilerine karşı özellikle kırılgan durumdaki gelişmekte olan ülkelere ekonomik ve ekonomik olmayan kayıplarını karşılamaları için destek sağlamak. Nepal kararı kabul edilirse fonun ilk kez belirli bir felaket için kaynak ayırması bakımından emsal oluşturabilir. Ancak asıl sınav, bu adımın tek seferlik bir istisna olarak kalmaması ve gelecekteki afetlerde ihtiyaç duyulan finansmana zamanında erişimi mümkün kılması olacak.
