Plastik sorununu yıllardır aynı cümleyle konuşuyoruz: Daha fazla toplayalım, daha fazla geri dönüştürelim. Oysa plastik krizi çöp kutusuna ulaştığında artık işin önemli bir bölümü çoktan yapılmış oluyor. Asıl mesele, plastiğin neden bu kadar üretildiği, ürünlerin neden bu kadar kısa ömürlü tasarlandığı, hangi ambalajların gerçekten gerekli olduğu ve ekonominin neden hâlâ büyük ölçüde “üret-kullan-at” döngüsü üzerinden çalıştığı. İstanbul’da düzenlenecek Türkiye Plastik Döngüsü Ortak Akıl Platformu da tam bu nedenle dikkat çekiyor. Çünkü plastik meselesini yalnızca atığın son durağında değil, üretimin başladığı noktadan itibaren ele almayı hedefliyor.
Plastik meselesi çöp kutusundan çıkıyor
31 Ağustos–1 Eylül tarihlerinde İstanbul’da gerçekleştirilecek çalıştayda plastiklerin üretimi, tasarımı, tüketimi, yeniden kullanımı ve geri kazanımı aynı çerçevede değerlendirilecek. Mikroplastik kirliliği, insan sağlığı, finansman, yönetişim ve uluslararası işbirliği gibi başlıkların da tartışmaya dahil edilmesi planlanıyor. Böylece plastik, yalnızca çevre politikalarının konusu olmaktan çıkarılıp sanayiden belediyelere, tüketici davranışlarından ekonomik modellere kadar uzanan bir dönüşüm başlığı olarak ele alınacak.
Bu yaklaşım önemli; çünkü döngüsel ekonomi, ortaya çıkan atığı daha iyi yönetmekten ibaret değil. Ürünün daha en baştan daha uzun ömürlü, yeniden kullanılabilir veya geri dönüştürülebilir biçimde tasarlanması, hammaddenin sistem içinde daha uzun süre tutulması ve yeni kaynak ihtiyacının azaltılması gerekiyor. Başka bir ifadeyle mesele yalnızca “Plastiği ne yapacağız?” değil, “Neden bu kadar plastik üretmek zorundayız?” sorusunu da sorabilmek.
Yerel sorunlar ulusal politikaya taşınacak
Çalıştayın öncesinde plastik kirliliğinin yoğun biçimde hissedildiği illerde yapılan koordinasyon toplantıları da bu açıdan önemli. Adana, Mersin, Muğla ve Antalya gibi kentlerde yerel ihtiyaçların ve mevcut uygulamaların değerlendirilmesi, plastikle mücadelede merkezi politikalar ile sahadaki gerçeklik arasındaki mesafenin azaltılmasına yardımcı olabilir. Çünkü Türkiye’nin plastik sorununu tek bir reçeteyle çözmesi mümkün değil. Bir kıyı kentinin denizlere ulaşan plastik atık sorunu ile sanayi yoğun bir bölgenin üretim ve geri kazanım problemi aynı olmayabilir.
Bu nedenle yerel yönetimlerin, üreticilerin ve diğer paydaşların deneyimlerinin ulusal politika sürecine dahil edilmesi, çalıştaydan çıkacak sonuçların uygulanabilirliği açısından belirleyici olacak. Buradaki kritik nokta ise yalnızca çok sayıda kurumun aynı masada bulunması değil, o masadan çıkan önerilerin gerçekten politika ve uygulamaya dönüşebilmesi.
2053 hedefinin gerçek sınavı
Çalıştay sonunda hazırlanması planlanan sonuç raporu ve bildirinin Türkiye’nin 2053 Plastik Vizyonu’na katkı sağlaması bekleniyor. Bu hedef, toplantının neden yalnızca iki günlük bir etkinlik olarak görülmemesi gerektiğini de ortaya koyuyor. Türkiye gerçekten plastik döngüsünü değiştirmek istiyorsa, geri dönüşüm kapasitesini artırmanın yanında ürün tasarımından üretim modellerine, yeniden kullanımdan tüketim alışkanlıklarına kadar daha geniş bir dönüşümü yönetmek zorunda.
Burada asıl sınav, ortaya konulacak hedeflerin ne kadar somut olduğunda. Üreticinin sorumluluğu nerede başlayacak, nerede bitecek? Tek kullanımlık ürünlerin azaltılması için hangi ekonomik araçlar kullanılacak? Geri dönüştürülebilir olduğu söylenen bir ürünün gerçekten döngüsel olup olmadığı nasıl ölçülecek? Geri dönüşüm altyapısının maliyetini kim üstlenecek? Ve belki de en önemlisi, plastik kullanımını azaltmayı hedefleyen bir politika, ekonomik büyüme ve sanayi politikalarıyla nasıl birlikte yürütülecek?
Çalıştayın başarısı ise masaya kaç kurumun oturduğundan çok, buradan çıkacak önerilerin ne kadarının uygulamaya dönüşeceğiyle ölçülecek. Türkiye gerçekten plastik döngüsünü değiştirmek istiyorsa, geri dönüşüm kapasitesini artırmanın ötesine geçerek ürün tasarımından üretim modellerine, yeniden kullanımdan tüketim alışkanlıklarına kadar daha geniş bir dönüşümü yönetmek zorunda. Çünkü atık ortaya çıktığında, çoğu zaman asıl karar çoktan verilmiş oluyor: Ürün nasıl tasarlandı, ne kadar üretildi, kaç kez kullanılabildi ve kullanım ömrü sona erdiğinde sistem onu yeniden içine alabilecek mi?
İstanbul’daki çalıştay bu açıdan önemli bir başlangıç olabilir. Ancak döngüsel ekonomi hedefinin gerçek karşılığı, daha fazla plastiği toplamak değil, aynı ekonomik değeri daha az kaynak ve daha az atıkla üretmenin yollarını bulmak olacak. Plastik krizinin çözümü yalnızca çöpün son durağında değil, üretimin ilk kararında aranacak.
